niedziela, 15 stycznia 2012

Kosmeceutyki - więcej niż kosmetyki


Kosmeceutyki lub kosmetoleki to grupa kosmetyków, wyróżniana jako osobna kategoria od lat 70. Oprócz działania kosmetycznego wykazują działanie lecznicze lub wspomagające leczenie.

Kosmeceutyki
 to produkty kosmetyczne, zawierające aktywne składniki, które mogą wpływać na procesy fizjologiczne zachodzące w skórze człowieka. Dotychczas zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie, kosmeceutyki nie są zalegalizowane i egzystują pod pojęciem kosmetyku lub ukrywają się wśród leków, które można kupić bez recepty - tzw. over the counter (OTC) drugs.

Kosmetyk a lek
 


Według powszechnie przyjętej definicji kosmetyki są preparatami, które możemy wcierać, nakładać, rozpryskiwać na dowolną część ciała w celu oczyszczania, upiększania, zwiększania jego walorów. Zawarte w kosmetykach związki chemiczne nie powinny jednak ingerować w strukturę i procesy metaboliczne, zachodzące w skórze. W odróżnieniu od kosmetyków, leki są to produkty używane do diagnostyki, leczenia i prewencji chorób, mogą one zmieniać stan funkcjonalny komórek organizmu, między innymi komórek skóry. W składzie współczesnych kosmetyków nierzadko znajdują się związki chemiczne, które mają zdolność do modyfikowania czynności komórek skóry, a więc charakteryzują się jedną z cech zarezerwowanych dla leków. Takie preparaty lekami nie są, nie można o nich powiedzieć również, że są typowymi kosmetykami. Z tego powodu przed kilkunastoma laty profesor dermatologii, Albert M. Kligman wprowadził określenie kosmeceutyk, w celu odróżnienia grupy preparatów stosowanych zewnętrznie, a znajdujących się pomiędzy lekami i kosmetykami.

Kosmeceutyk
 
Kosmetyki [w języku greckim kosmęticós - strojny, zdobiący] to środki przeznaczone do oczyszczania, pielęgnowania i upiększania skóry, włosów, paznokci i oczu, do ukrywania defektów urody. Są to kremy, balsamy i śmietanki, płyny do kąpieli, pomadki, pudry, sztyfty maskujące, tusze, dezodoranty, antyperspiranty (zapobiegające wydzielaniu potu), preparaty przeciwsłoneczne, szampony, odżywki, farby, środki koloryzujące, płukanki, preparaty do układania włosów i do modelowania, lakiery, żele. Osobną kategorię stanowią kosmetyki dla dzieci i niemowląt: kremy, szampony, oliwki, zasypki, pudry.
to określenie, które nie jest jeszcze powszechnie używane. Wydaje się jednak, że wkrótce będzie ono znane nie tylko fachowcom i coraz częściej używane dla określenia grupy kosmetyków, które mają szczególne znaczenie dla ochrony i pielęgnacji skóry oraz usuwania lub redukcji jej defektów (zmarszczki, hiperpigmentacje, zaskórniki, cellulit, rozstępy itp.).
W wielu kosmetykach odnajdujemy aktywne związki chemiczne i dlatego dla tej grupy produktów należy stosować osobne określenie kosmeceutyk. Oczywiście, jest to tylko kwestia umowna. Ostatecznie to, czy dany preparat nazwiemy kosmeceutykiem czy po prostu kosmetykiem nie jest najważniejsze. Ważne, by jego działanie było skuteczne. Warto jednak zwrócić uwagę na potrzebę takiego rozróżnienia.


Nie tylko witaminy
 


Wiele składników, znajdujących się we współczesnych produktach stosowanych zewnętrznie, wykazuje efektywne działania na różnego rodzaju procesy fizjologiczne i patologiczne, zachodzące w skórze. Można więc te preparaty zaliczyć do grupy kosmeceutyków. Są to między innymi witaminy, antyoksydanty, związki mineralne, a także duża grupa ekstraktów roślinnych i oczyszczonych związków otrzymywanych z roślin. Na szczególną uwagę zasługują m.in. fitoestrogeny, witamina A i beta-karoten, związki o aktywności przeciwzapalnej (np. znajdujące się w ekstrakcie z Calendulae officinalis czy Arnica montana), kwasy owocowe (przede wszystkim różne alfahydroksykwasy, np. kwas glikolowy czy kwas migdałowy otrzymywany z nasion gorzkich migdałów), cytokininy (np. kinetyna), arbutyna oraz kilkadziesiąt ekstraktów z różnych roślin. Kosmeceutykami są także powszechnie stosowane preparaty chroniące skórę przed promieniowaniem UV czy antyperspiranty.
Oczywiście, obecność któregoś z wymienionych związków nie jest jedynym warunkiem zapewniającym deklarowany lub opisywany w doniesieniach naukowych efekt i zaklasyfikowanie preparatu do grupy kosmeceutyków. Aby preparat wywarł oczekiwane i deklarowane działanie, niezbędne jest także odpowiednie stężenie aktywnego związku, co w wielu przypadkach nie jest spełnione. Efektywność kosmeceutyku – uwarunkowana z jednej strony zawartością aktywnego związku, z drugiej strony jego odpowiednim, często wysokim stężeniem – wiąże się także z nierzadko występującymi podczas stosowania kosmeceutyków działaniami niepożądanymi. Najczęściej są to odczyny podrażnienia skóry, które bywają przyczyną odstawienia preparatu.

Kwasy owocowe
 


Jedną z najcenniejszych grup naturalnych związków, stosowanych we współczesnych kosmetykach, zarówno ogólnodostępnych, jak i profesjonalnych, zarezerwowanych dla wąskiego grona specjalistów (kosmetyczek, kosmetologów lub tylko lekarzy) są alfa-hydroksykwasy (AHA), w dużej części z roślin, stąd ich druga nazwa - kwasy owocowe. Już w odległych czasach zauważono, że złuszczanie naskórka przynosi korzystne efekty kosmetyczne, dodaje powierzchni skóry gładkości, redukuje zmarszczki, wyrównuje koloryt, może redukować niektóre defekty kosmetyczne.


W starożytnym Egipcie kobiety stosowały sproszkowany alabaster, ścierając nim warstwę rogową naskórka, zażywały kąpieli w kwaśnym mleku, intuicyjnie wykorzystując działanie kwasu mlekowego – jednego z alfa-hydroksykwasów (AHA-alfa-hydroxyacids).
Kosmetologia, kosmetyka lekarska - dział dermatologii zajmujący się utrzymywaniem lub przywracaniem urody ciała, szczególnie twarzy; współpracuje z endokrynologią, chirurgią, medycyną wewnętrzną. Leczy stany chorobowe skóry, włosów, paznokci. Stosuje metody fizykoterapii, balneoterapii, farmakologii, także kosmetyczne zabiegi chirurgiczne.

W średniowieczu arabskie kobiety stosowały specjalne, odmładzające maseczki na twarz, które przygotowywano między innymi z cytryn, jaj, ryżu, orzechów i wielu innych roślin. Masowano nimi twarz, czego efektem było usunięcie warstwy rogowej i redukcja zmarszczek. Indianki do złuszczania naskórka wykorzystywały papkę otrzymaną z pumeksu i moczu.
Alfa-hydroksykwasy są grupą związków chemicznych, wpływających na proces keratynizacji i spójności korneocytów. Najprostszym przedstawicielem tej grupy związków jest kwas glikolowy. Inne to m.in. kwas mlekowy, jabłkowy, cytrynowy czy winowy. W kosmetologii AHA mogą być stosowane w dużych stężeniach (np. kwas glikolowy w stężeniu 50-70%). Kosmetyczne efekty działania małych stężeń AHA wykorzystuje się w kosmetykach i kosmeceutykach (np. kwas glikolowy w stężeniu 2 do 15%). Powodują one normalizację procesu złuszczania. Po ich zastosowaniu warstwa rogowa staje się cieńsza, bardziej zwarta, ma większą plastyczność i gładkość. W nieco wyższych stężeniach, np. kwas glikolowy do 35%, mogą być stosowane w gabinetach kosmetycznych lub (do 70%) w gabinetach lekarskich. Zabiegi takie, zwane peelingami, należą do częściej stosowanych metod upiększających, zmniejszających widoczne oznaki starzenia i uszkodzenia posłonecznego skóry. Zbliżony efekt można uzyskać, stosując odpowiednie preparaty w terapii domowej, ale przez odpowiednio długi okres czasu. Mają one działanie wygładzające, zapobiegają powstawaniu na powierzchni naskórka grubej warstwy zrogowaciałych komórek oraz stymulują fibroblasty skóry właściwej do syntezy włókien kolagenowych, co sprzyja wygładzaniu zmarszczek.
Istnieją doniesienia, że stosowanie AHA powoduje zmiany w stężeniu wewnątrzkomórkowych lipidów, w tym zwiększenie stężenia ceramidów. Może to być wytłumaczeniem zjawiska zmniejszenia się w miejscach aplikowania AHA wskaźnika przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) i wywoływania efektu nawilżającego naskórek. Niektórzy autorzy donoszą, że długotrwałe stosowanie AHA na skórę zwiększa syntezę kolagenu i elastyny w obrębie skóry właściwej. Badania prowadzono m.in. u chorych z zanikowymi zmianami skóry po długotrwałym, miejscowym leczeniu glikokortykosteroidami. AHA działają także poprzez inny mechanizm, który polega na hamowaniu aktywności transferazy siarczanowej, fosfotransferaz i fosfokinaz białkowych, co w efekcie prowadzi do zmniejszenia ilości elektroujemnych grup siarczanowych na powierzchni korneocytów i słabszego ich przylegania do siebie.


Wskazania
 

do kosmetyków z AHA obejmują skórę suchą, odwodnioną, szorstką, ze zmarszczkami, uszkodzoną promieniowaniem UV, także z pierwszymi oznakami starzenia lub fotostarzenia. AHA stosowane są także w leczeniu wspomagającym (rzadziej w monoterapii) wielu stanów chorobowych, m. in. rybiej łuski, rogowacenia przymieszkowego, trądzika pospolitego, rogowacenia słonecznego, hiperpigmentacji. Kosmetyki z kwasem glikolowym w stężeniu 15% stosowane są również w przypadku skóry młodej, np. ze zmianami trądzikowymi (szczególnie w trądziku zaskórnikowym), bliznami potrądzikowymi lub pourazowymi. Do częstych wskazań należy również nadmierne rogowacenie dłoni i stóp, nadmierne rogowacenie w okolicy kolan i łokci, rogowacenie mieszkowe i nadmierne rogowacenie, nie związane z mieszkami włosowymi.

Preparaty zawierające AHA w większych stężeniach, powinny być stosowane łącznie z preparatami zawierającymi filtry UV, ponieważ zmniejszenie grubości warstwy rogowej naskórka zwiększa ryzyko zmian barwnikowych i innych uszkodzeń wywołanych promieniowaniem UV.

Należy również unikać kontaktu kosmetyków zawierajacych AHA z błonami śluzowymi, szczególnie ze spojówką oka.
Nierzadko podczas stosowanie kosmetyków z AHA dochodzi do uczucia pieczenia, a nawet niewielkiego podrażnienia skóry. Jeżeli wystąpią takie objawy, należy stosować preparat co 2-3 dzień, zastosować preparaty zawierające mniejsze stężenie AHA, a nawet zaprzestać ich stosowania.

Dobroczynne kwasy
 
Rośliny kosmetyczne - rośliny służące do produkcji preparatów utrzymujących i przywracających urodę ciała, jednocześnie mających właściwości lecznicze, np. aloes, anyż, awokado, brzoza, cytryna, fiołek, jaśmin, konwalia, lawenda, lilak, macierzanka, melisa, mięta, nagietek, ogórecznik, pokrzywa, rozmaryn, róża, rumianek, sosna, szałwia, tatarak, tuberoza, żeń-szeń.

Obecnie w produktach kosmetycznych, w kosmeceutykach, stosuje się najczęściej: kwas glikolowy (hydroksyostowy), otrzymywany przeważnie z soku trzciny cukrowej; kwas mlekowy ( ∝-hydroksypropionowy), powstający podczas fermentacji cukru mlekowego (w dużych ilościach występuje w kwaśnym mleku, kiszonych warzywach i owocach); kwas jabłkowy (hydroksy-etano-1,2-dikarboksylowy), powszechnie występujący w owocach; kwas cytrynowy (hydroksypropano-2,2,3-trikarboksylowy), występujący w owocach cytrusowych; kwas winowy (1,2-dihydroksybursztynowy), występujący głównie w winogronach i winie; kwas migdałowy, otrzymywany z gorzkich migdałów.


Kwas migdałowy
 

to jeden z ostatnio wprowadzonych do praktycznego zastosowania alfa-hydroksykwasów. Prekursorowe badania dotyczące możliwości zastosowania tego związku w kosmetologii i medycynie, przeprowadził pod koniec lat 90. Taylor i jego współpracownicy, potwierdzając wysoką skuteczność kwasu migdałowego w takich schorzeniach i defektach skóry, jak dermatoheliosis (uszkodzenie skóry indukowane promieniowaniem UV, określane często jako fotostarzenie), zaburzenia barwnikowe (hiperpigmentacje) i trądzik pospolity.
Kwas migdałowy jest 8-węglowym alfa-hydroksykwasem o chemicznym wzorze HOCH(C6H5)COOH. Cząsteczka tego kwasu jest większa od cząsteczki kwasu glikolowego (najprostszego i jednego z najczęściej stosowanych alfahydroskykwasów). Kwas migdałowy charakteryzuje niskie pH 3,41, które jest niższe od pH kwasu glikolowego, wynoszącego 3,83, co odpowiada za jego większą efektywność. Od wielu lat kwas migdałowy jest stosowany jako uroseptyk, wykazujący szerokie spektrum działania przeciwbakteryjnego, obejmujące m.in. bakterie Gram-dodatnie (np. Streptococcus aureus) i bakterie Gram-ujmne (np. Escherichia coli).
Jego właściwości i doskonała tolerancja, nawet przez osoby z cerą wrażliwą, sprawiły, że zabieg 50% kwasem migdałowym stał się typowym w grupie osób nietolerujących zabiegów wykonywanych przy użyciu innych AHA, przede wszystkim kwasu glikolowego. Jego korzystną cechą jest również prawie całkowity brak tendencji do wywoływania przebarwień pozapalnych, które nierzadko pojawiają się u osób z ciemną karnacją skóry (fototyp III do V), poddawanych zabiegom przy użyciu kwasu trójchlorooctowego (TCA) czy glikolowego. Stąd też coraz częściej peelingi kwasem migdałowym są jednym z elementów terapii różnych przebarwień. Małe ryzyko wywołania przebarwień sprawia, że taki peeling można także wykonać latem.
Kwas migdałowy znalazł także zastosowanie jako składnik kosmetyków (kosmeceutyków). Preparaty zawierające 10% kwas migdałowy, stosowane 2 do 4 tygodni przed i po laserowym resurfacingu skóry, przyspieszają gojenie oraz skutecznie chronią przed infekcjami, zmniejszają ryzyko przebarwień i innych powikłań pozabiegowych.
Jednym z głównych wskazań do stosowania kwasu migdałowego, zarówno w postaci powtarzanych okresowo peelingów, jak i kosmeceutyków stosowanych przez pacjenta codziennie, w połączeniu z tradycyjnie stosowanymi preparatami w przebarwieniach (zawierającymi np. kwas kojowy czy ostatnio rzadziej stosowany hydrochinon) są różnego rodzaju przebarwienia. Grand obserwował stosunkowo dużą skuteczność kwasu migdałowego także w trudno poddających się leczeniu przebarwieniach z głęboką depozycją barwnika.


Dzięki właściwościom bakteriobójczym, kwas migdałowy może się stać wkrótce jednym z podstawowych składników kosmetyków (kosmeceutyków) stosowanych w terapii wspomagającej leczenie trądziku pospolitego.

Kwas migdałowy doskonale penetruje łój i ma dużą zdolność wnikania w głąb gruczołów łojowych, dzięki czemu może wpływać normalizująco na rogowacenie w obrębie lejka gruczołu łojowego, tak jak inne AHA, a także zmieniać florę bakteryjną nie tylko powierzchni skóry, ale także w obrębie łoju znajdującego się jeszcze w obrębie struktur gruczołu łojowego i mieszka włosowego. Dużą zaletą preparatów z kwasem migdałowym, jak i peelingu migdałowego, jest tylko niewielkie podrażnienie skóry, co w przypadku terapii trądziku pospolitego ma duże znaczenie.


Porównanie właściwości kosmetyków, kosmeceutyków i leków
KosmetykKosmeceutykLek
Aktywność farmakologiczna+++
Efektywność w dermatozach-(+)+
Efektywność w kosmetologicznych defektach skóry-+(+)
Objawy uboczne-(+)+

dr n. med. Sebastian Kuczyński
Katedra i Zakład Farmakologii Akademii Medycznej im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu profesor Wyższej Szkoły Zawodowej Pielęgnacji Zdrowia i Urody w Poznaniu

(przedruk za: www.panacea.pl)